ТАЪЛИМ КАМПУСИ — ЗАМОНАВИЙ УНИВЕРСИТЕТ: ДАВЛАТ ЭЪТИБОРИ, РАҲБАР МАСЪУЛИЯТИ ВА ЖАМОА БУНЁДКОРЛИГИ УЙҒУНЛИГИ

«Билимга — рағбат, меҳнатга — имконият, ташаббусга — мадад»

Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. М. Мирзиёев

 

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 21–22 октябрь кунлари Қашқадарё вилоятига ташрифи мамлакатимиз ҳудудларини ривожлантириш, аҳоли фаровонлигини юксалтириш ва истиқболли вазифаларни белгилаш нуқтаи назаридан муҳим сиёсий-ижтимоий аҳамиятга эга воқеадир.

Мамлакат тараққиётининг мустаҳкам пойдевори, унинг энг муҳим таянчи — билимли авлод, малакали мутахассислар, илм-фанга таянадиган тафаккур ва янги ғояларни амалга оширишга қодир инсонлардир. Шу маънода, таълим ва илм-фан масалаларига давлат миқёсида эътибор қаратилиши олий таълим муассасалари олдига ҳам янги масъулият ва талабларни қўяди.

Бугунги глобаллашув ва жадал технологик тараққиёт даврида олий таълим муассасаларининг жамият ҳаётидаги ўрни ва масъулияти тобора ортиб бормоқда. Замонавий университет фақат талабаларга назарий билим берадиган ёки мутахассислар тайёрлайдиган муассаса эмас. У илмий тафаккурни ривожлантирадиган, янги ғояларни юзага чиқарадиган, интеллектуал салоҳиятни шакллантирадиган, миллий қадриятлар ва умуминсоний тамойилларни уйғунлаштирадиган муҳим ижтимоий-маърифий марказдир.

Шу нуқтаи назардан қараганда, таълим кампуси тушунчаси алоҳида мазмун ва аҳамият касб этади. Чунки кампус деганда фақат ўқув бинолари, маъруза заллари, лабораториялар ва талабалар турар жойларининг бир ҳудудда жойлашганини эмас, балки таълим олиш, илмий изланиш, мустақил фикрлаш, ижод қилиш ва шахс сифатида камол топиш учун зарур шарт-шароитлар яратилган яхлит муҳитни тушуниш лозим.

Қарши давлат университети мисолида таълим кампусининг аҳамиятини баҳолар эканмиз, аввало, Қашқадарё вилоятининг илмий-маърифий салоҳиятини юксалтириш, ёшларнинг сифатли олий таълим олиш имкониятларини кенгайтириш ҳамда ҳудуднинг интеллектуал тараққиётига муносиб ҳисса қўшиш каби муҳим вазифаларни назарда тутишимиз керак.

Зеро, бугунги талабалар — эртанги кунимизнинг раҳбарлари, олимлари, педагоглари, ҳуқуқшунослари, муҳандислари, шифокорлари ва жамият тараққиёти учун масъулиятни ўз зиммасига оладиган фидойи мутахассислардир. Уларнинг қандай муҳитда таълим олиши, қандай қадриятлар асосида тарбияланиши ва қандай илмий имкониятларга эга бўлиши келажак тараққиётига бевосита таъсир кўрсатади.

Замонавий таълим тизимида кампусга бўлган ёндашув анъанавий ўқитиш усулларидан анча фарқ қилади. Анъанавий ёндашувда асосий эътибор ўқув машғулотларини ташкил этиш ва ўқув дастурларини бажаришга қаратилган бўлса, кампус моделида таълим жараёни талабанинг бутун ҳаёти билан узвий боғлиқ ҳолда ташкил этилади.

Бундай муҳитда аудиториядаги маъруза, кутубхонадаги мустақил мутолаа, лабораториядаги тажриба, илмий тўгаракдаги муҳокама, спорт майдонидаги машғулот ва маданий тадбирлардаги иштирок бир-бирини тўлдирувчи яхлит жараёнга айланади.

Таълим кампусининг самарадорлиги, энг аввало, унда яратилган имкониятларнинг талабалар эҳтиёжларига қай даражада мослиги билан белгиланади. Бунда қуйидаги йўналишлар муҳим аҳамиятга эга:

— замонавий талабларга жавоб берадиган ўқув аудиториялари ва лабораториялар;

— электрон кутубхона, рақамли таълим ресурслари ва мустақил таълим олиш учун қулай муҳит;

— илмий тадқиқотлар олиб бориш, лойиҳалар ишлаб чиқиш ва инновацион ғояларни амалга ошириш имкониятлари;

— талабаларнинг жисмоний саломатлиги, маънавий камолоти ва ижтимоий фаоллигини қўллаб-қувватлайдиган шароитлар;

— ногиронлиги бўлган шахслар учун тўсиқсиз муҳит, хавфсиз ҳаракатланиш ва тенг таълим имкониятлари;

— талабалар ва профессор-ўқитувчилар ўртасида очиқ мулоқот, ҳамкорлик ва ўзаро ҳурматни таъминлайдиган муносабатлар.

Демак, ҳақиқий таълим кампуси — бу шунчаки замонавий архитектура ёки обод ҳудуд эмас. Унинг асосий мезони инсон капиталига, таълим сифатига ва илмий натижаларга қўшадиган ҳиссасидир.

Қарши давлат университетининг таълим ва илмий фаолиятини ривожлантириш масаласига Қашқадарё вилоятининг ижтимоий-иқтисодий тараққиёти билан боғлиқ ҳолда қараш мақсадга мувофиқдир. Чунки ҳудуднинг барқарор ривожланиши, аввало, малакали кадрлар, илмий асосланган бошқарув, замонавий технологиялар ва юксак билимга эга инсонлар мавжудлигига боғлиқ.

Университет кампусини ривожлантириш шу эҳтиёжларга жавоб берадиган муҳим йўналишлардан бири бўлиши мумкин. Бунда таълим жараёнини меҳнат бозори талаблари билан мувофиқлаштириш, иш берувчилар билан ҳамкорликни мустаҳкамлаш, илмий ишланмаларни амалиётга жорий этиш ва талабаларнинг касбий салоҳиятини эрта босқичдан ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратиш лозим.

Масалан, иқтисодиёт, ҳуқуқшунослик, педагогика, табиий ва аниқ фанлар, ахборот технологиялари ҳамда бошқа соҳалар бўйича таълим олаётган талабаларнинг ўз йўналишига мос амалий машғулотлар, илмий лойиҳалар ва касбий ҳамкорлик дастурларида иштирок этиши уларнинг назарий билимларини мустаҳкамлайди.

Бунда университет, давлат ташкилотлари, корхона ва муассасалар, илмий марказлар ҳамда нодавлат сектор ўртасидаги ҳамкорлик муҳим аҳамият касб этади. Чунки замонавий мутахассис фақат ўз соҳасини билиши билан чекланиб қолмаслиги, балки жамоада ишлаш, муаммоларни таҳлил қилиш, мустақил қарор қабул қилиш ва янги шароитларга мослашиш қобилиятига ҳам эга бўлиши керак.

Қарши давлат университетида таълим кампусини ривожлантиришга доир ҳар қандай ташаббуснинг асосий мақсади ҳам талабаларда ана шу сифатларни шакллантиришга қаратилган.

Университетнинг ҳақиқий салоҳиятини фақат бинолар, аудиториялар ёки талабалар сони билан ўлчаб бўлмайди. Унинг илмий салоҳияти профессор-ўқитувчиларнинг тадқиқотлари, яратилган илмий ишланмалар, халқаро ҳамкорлик, интеллектуал маҳсулотлар ва жамият муаммоларига таклиф этилаётган амалий ечимларда намоён бўлади.

Шу сабабли таълим кампусида илм-фанни ривожлантириш учун қулай ва рағбатлантирувчи муҳит яратиш устувор вазифалардан биридир.

Бундай муҳитда профессор-ўқитувчи фақат дарс берувчи эмас, балки янги билимлар яратувчи, ёш тадқиқотчиларни қўллаб-қувватловчи ва илм-фаннинг жамият ҳаётидаги аҳамиятини намоён этувчи шахс сифатида қадрланади. Талаба эса тайёр маълумотларни ўзлаштирувчи эмас, балки савол қўядиган, далилларни таҳлил қиладиган, мустақил хулоса чиқарадиган ва илмий изланишга интиладиган фаол иштирокчига айланади.

Ана шу мақсадда университетда илмий семинарлар, фан тўгараклари, ёш олимлар форумлари, стартап лойиҳалари, инновацион ғоялар танловлари ва илмий натижалар тақдимотлари тизимли равишда ташкил этиб келинмоқда.

Айниқса, бакалавриат босқичиданоқ талабаларни илмий изланишларга жалб қилиш, уларнинг курс ишлари ва битирув малакавий ишларини реал ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий ва технологик муаммолар билан боғлаш келгусида юқори малакали кадрлар тайёрлашга хизмат қилмоқда.

Кампусдаги кутубхона ва ахборот-ресурс марказларининг имкониятларини кенгайтириш, илмий маълумотлар базаларидан фойдаланиш кўникмаларини шакллантириш ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Зеро, мустақил фикрлайдиган мутахассиснинг энг муҳим хусусиятларидан бири — ишончли манбалар билан ишлаш, ахборотни танқидий баҳолаш ва далилларга таянган ҳолда хулоса чиқаришдир.

Илм-фанга таянган университетгина ҳудуднинг интеллектуал тараққиётига барқарор ҳисса қўша олади.

XXI асрда рақамли технологиялар таълим мазмуни ва шаклларини тубдан ўзгартирмоқда. Электрон кутубхоналар, виртуал лабораториялар, рақамли таълим платформалари, масофавий мулоқот воситалари ва сунъий интеллект технологиялари таълим олиш имкониятларини кенгайтирмоқда.

Шу боис замонавий таълим кампуси рақамли инфратузилма билан ҳам узвий боғлиқ бўлиши керак.

Қарши давлат университетида рақамли таълим муҳитини ривожлантириш истиқболларини белгилашда электрон ўқув материалларини такомиллаштириш, талабаларнинг мустақил таълимини қўллаб-қувватлаш, профессор-ўқитувчиларнинг рақамли компетенцияларини ошириш ва таълим натижаларини холис баҳолашга хизмат қилувчи технологияларни ривожлантириш муҳим йўналишлар сифатида қаралиб келинмоқда.

Сунъий интеллектдан фойдаланишда ҳам илмий ҳалоллик, муаллифлик ҳуқуқи, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва ахборот хавфсизлиги талабларига риоя этиш зарур. Технология инсоннинг мустақил тафаккурини алмаштирмаслиги, аксинча, унинг имкониятларини кенгайтириши лозим.

Шу маънода, замонавий кампус талабаларни нафақат рақамли воситалардан фойдаланишга, балки улардан онгли, масъулиятли ва самарали фойдаланишга ҳам ўргатиши керак.

Таълим кампусининг аҳамиятини фақат ўқув ва илмий фаолият билан чеклаш мумкин эмас. Чунки олий таълимнинг бош мақсади — касбий билимга эга мутахассис тайёрлаш билан бирга, мустақил фикрлайдиган, юксак маънавиятли, ватанпарвар ва ижтимоий масъулиятни ҳис этадиган шахсни шакллантиришдир.

Кампусдаги муҳит талабанинг дунёқараши, мулоқот маданияти, жамоада ишлаш қобилияти ва ҳаётий позициясига таъсир кўрсатади. Шунинг учун университетимизда маънавий-маърифий тадбирлар таълим жараёнидан ажралган ҳолда эмас, балки унинг мантиқий давоми сифатида ташкил этилмоқда.

Миллий тарихимиз, буюк алломаларимиз мероси, адабиёт ва санъат, ҳуқуқий маданият, экологик масъулият, соғлом турмуш тарзи ва фуқаролик позициясига бағишланган тадбирлар талабаларнинг маънавий дунёсини бойитишга хизмат қилмоқда.

Айниқса, китобхонлик маданиятини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Китоб инсонни фикрлашга, воқеа-ҳодисаларни чуқур англашга, ўз қарашларини асослашга ва бошқаларнинг фикрини ҳурмат қилишга ўргатади. Шу боис кампусда мутолаа учун қулай жойлар, китоб муҳокамалари, ижодий учрашувлар ва интеллектуал баҳслар ташкил этилиши ёшларнинг маънавий камолотига ижобий таъсир кўрсатмоқда.

Шунингдек, талабаларнинг спорт, маданият, волонтёрлик ва ижтимоий лойиҳаларда иштирок этиши уларда ташаббускорлик, жамоавийлик ва масъулият туйғусини мустаҳкамламоқда.

Энг муҳими, университетда ҳар бир талаба ўз қобилиятини намоён этиши, ўзини қадрланган ҳис қилиши ва келажакка ишонч билан қараши учун шароит яратилмоқда.

Замонавий таълим кампуси қонунийлик, адолат, инсон қадр-қиммати ва ўзаро ҳурмат тамойилларига асосланган муҳит бўлиши керак.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида мустаҳкамланган таълим олиш ҳуқуқи, инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, тенглик ва қонун устуворлиги тамойиллари олий таълим муассасалари фаолияти учун ҳам муҳим ҳуқуқий мезон ҳисобланади. «Таълим тўғрисида»ги Қонун эса таълим соҳасидаги муносабатларнинг асосий ҳуқуқий асосларидан биридир.

Бу тамойилларнинг амалда намоён бўлиши талабалар ва профессор-ўқитувчиларнинг ҳуқуқлари ҳурмат қилиниши, таълим жараёнида камситишга йўл қўйилмаслиги, баҳолашнинг холислиги, мурожаатларни кўриб чиқишда адолатли ёндашув таъминланиши ва таълим олувчиларнинг хавфсизлигига эътибор қаратилишида кўринади.

Хавфсиз кампус — бу фақат жисмоний хавфлардан ҳимояланган ҳудуд эмас. У, шунингдек, тазйиқ, зўравонлик, ҳақоратлаш, камситиш ва бошқа номақбул муносабатларнинг олдини олишга қаратилган ташкилий ва маърифий чоралар тизимини ҳам қамраб олади.

Бунда талабаларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, мурожаат қилиш механизмлари ҳақида тушунтириш бериш, низоларни қонуний ҳал этиш маданиятини шакллантириш ва университет жамоасида ўзаро ишончни мустаҳкамлаш муҳимдир.

Ҳуқуқий маданияти юксак бўлган таълим муҳитида талаба нафақат ўз ҳуқуқларини билади, балки бошқаларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳам ҳурмат қилишни ўрганади.

Демак, ҳуқуқий маданият кампус ҳаётининг алоҳида тадбири эмас, балки унинг кундалик фаолиятида намоён бўладиган асосий қадриятлардан биридир.

Ҳар қандай таълим ислоҳотининг натижаси, аввало, инсон ҳаётидаги ижобий ўзгаришлар билан ўлчанади. Шу нуқтаи назардан, таълим кампусини ривожлантиришда моддий-техник инфратузилма билан бир қаторда инсон капиталига сармоя киритишга ҳам алоҳида эътибор қаратиш зарур.

Профессор-ўқитувчиларнинг касбий ривожланиши, илмий изланишлари учун имкониятлар яратилиши, уларнинг меҳнати муносиб қадрланиши ва педагогик ташаббуслари қўллаб-қувватланиши таълим сифатини оширишнинг муҳим омилларидир.

Шу билан бирга, талабаларнинг ижтимоий аҳволи, турар жойга бўлган эҳтиёжи, овқатланиш имкониятлари, тиббий хизматдан фойдаланиши ва психологик қўллаб-қувватланиши масалалари ҳам кампус сиёсатида эътибордан четда қолмаслиги керак.

Айниқса, ижтимоий ҳимояга муҳтож талабалар учун тенг имкониятлар яратиш, уларнинг таълим олишдаги тўсиқларини камайтириш ва иқтидорли ёшларни рағбатлантириш муҳим ижтимоий вазифадир.

Кампусдаги ҳар бир шароит инсоннинг таълим олиш, ўз қобилиятини ривожлантириш ва жамиятга фойда келтириш имкониятини кенгайтириши лозим. Ана шунда инфратузилмага киритилган сармоя узоқ муддатли ижтимоий самара беради.

Қарши давлат университетида таълим кампусини замонавий талаблар асосида ривожлантириш масаласига тизимли ёндашилиб келинмоқда. Бунда истиқболдаги вазифаларни қуйидаги йўналишларда белгилаш мумкин:

Биринчидан, таълим сифатини оширишга хизмат қилувчи инфратузилмани такомиллаштириш, лабораториялар, кутубхоналар ва рақамли ресурслардан самарали фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш.

Иккинчидан, илмий-тадқиқот фаолиятини қўллаб-қувватлаш, ёш олимлар ва иқтидорли талабаларнинг ташаббусларини рағбатлантириш, илмий ишланмаларни амалиёт билан боғлаш механизмларини ривожлантириш.

Учинчидан, талабаларнинг мустақил таълим олиши, ижодий салоҳиятини намоён этиши ва касбий кўникмаларини шакллантириши учун қулай муҳит яратиш.

Тўртинчидан, кампусни бошқаришда шаффофлик, ресурслардан оқилона фойдаланиш, жамоатчилик фикрини инобатга олиш ва натижадорликни баҳолаш механизмларини кучайтириш.

Бешинчидан, экологик маданиятни ривожлантириш, яшил ҳудудларни асраш, энергия ва сув ресурсларидан тежамкор фойдаланиш ҳамда чиқиндиларни оқилона бошқаришга қаратилган ташаббусларни қўллаб-қувватлаш.

Олтинчидан, халқаро ҳамкорликни кенгайтириш, хорижий университетлар билан академик алмашинув ва қўшма илмий лойиҳаларни ривожлантириш орқали талабалар ва профессор-ўқитувчиларнинг глобал таълим маконидаги иштирокини кучайтириш.

Еттинчидан, кампусдаги ўзгаришларни баҳолашда фақат сарфланган маблағ ёки қурилган объектлар сонига эмас, балки таълим сифати, илмий натижалар, талабаларнинг қониқиши, битирувчиларнинг бандлиги ва яратилган имкониятларнинг ижтимоий самарасига ҳам эътибор қаратиш.

Ушбу вазифаларнинг изчил амалга оширилиши кампусни оддий таълим ҳудудидан замонавий билимлар, инновациялар ва инсон камолоти марказига айлантиришга хизмат қилади.

Ушбу жараёнларда университет ректори, иқтисод фанлари доктори, профессор Д. Ҳ. Набиевнинг раҳбарлик, ташкилотчилик ва ташаббускорлик фаолиятини жамоанинг меҳнати билан уйғун ҳолда юқори баҳолаш ўринли ва адолатлидир.

Қарши давлат университетида таълим кампуси мавзусига мурожаат қилиш, моҳиятан, олий таълимнинг бугунги вазифалари ва эртанги истиқболлари ҳақида фикр юритиш демакдир.

Замонавий кампус — бу таълим, илм-фан, маънавият, ҳуқуқий маданият, рақамли тараққиёт ва ижтимоий масъулият уйғунлашган муҳитдир. Унинг қадри фақат ташқи кўриниши ёки моддий имкониятлари билан эмас, балки шу муҳитда қанча билимли, ташаббускор, мустақил фикрлайдиган ва жамият олдидаги масъулиятини англайдиган ёшлар камол топиши билан белгиланади.

Университетда яратилган ҳар бир қулайлик, йўлга қўйилган ҳар бир илмий лойиҳа, қўллаб-қувватланган ҳар бир талаба ташаббуси ва устознинг меҳнати келажак тараққиётига қўшилган ҳиссадир.

Шу боис таълим кампусини ривожлантиришни фақат бугунги кун эҳтиёжларини қондириш билан чекламасдан, келгуси авлодлар учун муносиб интеллектуал ва маънавий муҳит яратиш вазифаси сифатида баҳолаш лозим.

Қарши давлат университетининг келажаги ҳам, аввало, таълим сифатини юксалтириш, илм-фанни ривожлантириш, устоз ва талабалар учун муносиб муҳит яратиш ҳамда ёшларни мамлакат тараққиётига муносиб ҳисса қўшадиган етук мутахассислар этиб тарбиялаш билан чамбарчас боғлиқдир.

Таълим кампусига сармоя — инсонга сармоя. Инсонга сармоя эса мамлакатнинг эртанги кунига қўйилган энг ишончли сармоядир.

Ана шу ҳақиқатни англаган ҳолда, таълим, илм-фан ва бунёдкорлик йўлидаги ҳар бир саъй-ҳаракатни қадрлаш, қўллаб-қувватлаш ва янада ривожлантириш инсон камолоти ва Янги Ўзбекистон тараққиёти учун муҳим асосдир.

 

Қарши давлат университети профессори Абдураҳмон Якубов